Jak rozmawiać z dzieckiem o śmierci?

Jak rozmawiać z dzieckiem o śmierci? - Czuły przewodnik dla rodziców i opiekunów w czasie żałoby

Śmierć bliskiej osoby zmienia wszystko. Zmienia codzienność, emocje, poczucie bezpieczeństwa. Dla dorosłych jest doświadczeniem trudnym do opisania, ale równie mocno dotyka dzieci. Być może wydaje nam się, że są jeszcze za małe, by zrozumieć stratę, ale to nieprawda.

Wiele osób zastanawia się, jak rozmawiać z dzieckiem o śmierci. Czy powiedzieć prawdę bez owijania w bawełnę? Jakich słów użyć? Czy dziecko powinno uczestniczyć w pogrzebie? Jak pomóc mu przeżyć żałobę?

Specjaliści wspierający osoby po stracie podkreślają, że najważniejsze nie są idealne słowa, ale obecność, szczerość i gotowość do rozmowy. Wszystkie organizacje wspierające osoby w żałobie uświadamiają, że dzieci przeżywają stratę głęboko i potrzebują wsparcia dorosłych równie mocno jak oni sami.

Dlaczego dziecko powinno znać prawdę o śmierci?

Dzieci widzą i czują więcej, niż często zakładamy. Nawet małe dziecko zauważa płacz rodzica, zmianę atmosfery w domu czy nieobecność ukochanej osoby. Kiedy dorośli unikają rozmowy o śmierci, dziecko pozostaje samo z lękiem i własnymi wyobrażeniami.
Według specjalistów uważa, że brak szczerej komunikacji może powodować jeszcze większy niepokój niż sama prawda o stracie. Dziecko może czuć się zagubione albo nawet obwiniać siebie za to, co się wydarzyło. Potwór w postaci niewiadomej może stawać się coraz większy, a nadzieja na powrót bliskiej osoby, z którą nie wiadomo co się stało może wypalać.
Dlatego tak ważne jest, by mówić prostym i spokojnym językiem. Nie trzeba używać trudnych wyjaśnień. Wystarczy prawda podana z czułością i otwartość na zadawane przez dziecko pytania.

Zamiast mówić:
„Babcia zasnęła”
„Tata wyjechał”
„Mama odeszła”

lepiej powiedzieć:
„Babcia umarła. Jej ciało przestało działać i nie wróci już do domu.”

Choć dla dorosłych takie słowa bywają bolesne, dla dziecka są bardziej bezpieczne niż niedopowiedzenia. Psychologowie podkreślają, że dzieci potrzebują jasności, ponieważ dosłownie interpretują rzeczywistość. Określenia typu „zasnęła” mogą wywoływać lęk przed snem albo rozstaniem. Co gorsza, nadzieję, że przecież ze snu można się obudzić.

Najważniejsze, aby dziecko wiedziało, że może zadawać pytania i mówić o swoich emocjach. Nawet jeśli dorosły nie zna wszystkich odpowiedzi. Miej odwagę powiedzieć: „Nie wiem jak Ci to wytłumaczyć. Przykro mi.”

Jak dzieci przeżywają żałobę?

Dziecięca żałoba często wygląda inaczej niż żałoba dorosłych. Dziecko może płakać, a chwilę później wrócić do zabawy. Może wielokrotnie zadawać te same pytania albo reagować złością, wycofaniem czy milczeniem. Często dzieci zaczynają mieć trudności ze snem. Pojawiają się w nich lęki lub potrzebują obok siebie więcej bliskich osób niż dotychczas. Należy zwolnić tempo życia i być uważnym na różnice w zachowaniu dziecka. Jeśli dzieje się niepokojące i nietypowe dłuższy czas należy skonsultować się ze specjalistą – psychoterapeutą dziecięcym lub udać się po pomoc do odpowiedniej fundacji.

Dzieci przeżywają żałobę etapami. Wracają do trudnych emocji stopniowo, wraz z rozwojem i coraz lepszym rozumieniem pojęcia śmierci.

W tym czasie dziecko najbardziej potrzebuje:

poczucia bezpieczeństwa,
bliskości dorosłych,
codziennej rutyny,
zwolnienia tempa swoich aktywności,
prawa do wszystkich emocji,
rozmowy bez oceniania i poczucia, że może zadać każde możliwe pytanie

Warto pamiętać, że nie każde dziecko będzie chciało od razu rozmawiać. Niektóre wyrażają smutek przez rysunki, zabawę albo potrzebę większej bliskości. Inne stają się bardziej wycofane lub drażliwe, być może będą przeżywać w samotności co absolutnie nie jest złe. Uważajmy, żeby nie „przedobrzyć” i pozwolić dziecku na chwile bycia samemu ze sobą i swoimi przemyśleniami

Bardzo ważne jest, by nie mówić:
„Nie płacz”
„Musisz być dzielny”
„Już wystarczy smutku”

Dziecko powinno mieć przestrzeń na przeżywanie żałoby we własnym tempie. Śmierć bliskiej osoby to dla niego także utrata poczucia stabilności i bezpieczeństwa.

Czasem pomocne okazują się również rytuały pożegnania. Może to być wspólne oglądanie zdjęć, zapalenie świecy, rozmowy o zmarłej osobie czy udział w pogrzebie, jeśli dziecko tego chce. Wykonanie strony pamięci zmarłego. Takie działania pomagają oswoić stratę i pokazują, że pamięć o ukochanej osobie pozostaje żywa.

Jak rozmawiać z dzieckiem po stracie bliskiej osoby?

Dziecko po śmierci bliskiej osoby nie potrzebuje perfekcyjnych odpowiedzi. Najbardziej potrzebuje obecności. Potrzebuje dorosłego, który będzie obok nawet wtedy, gdy sam przeżywa ogromny ból.

Można powiedzieć:
„Jest mi bardzo smutno, ale jesteśmy razem.”
„Możesz pytać mnie o wszystko.”

Takie słowa budują w dziecku poczucie bezpieczeństwa i pokazują, że emocje są czymś naturalnym.

Ważne jest także obserwowanie zachowania dziecka. Jeśli przez dłuższy czas pojawiają się:

problemy ze snem,
silny lęk,
agresja,
wycofanie społeczne,
trudności w codziennym funkcjonowaniu,

Wówczas warto skorzystać ze wsparcia psychologa dziecięcego lub organizacji pomagających osobom w żałobie.
Rozmowa o śmierci nigdy nie jest łatwa. Jednak szczerość, czułość i obecność pomagają dziecku zrozumieć stratę oraz odzyskać poczucie bezpieczeństwa. To właśnie wtedy dziecko uczy się, że nawet w najtrudniejszych chwilach nie zostaje samo.
Miejsca, gdzie specjaliści służą wsparciem w okresie żałoby:

Instytut Dobrej Śmierci
Centrum Emocja
Nagle Sami
Fundacja Ania Łucja

Wsparcie w żałobie – Agnieszka Walczak

Bezpłatna linia wsparcia dla osób po stracie - 800 108 108